966
Tədqiqatın adı: Azərbaycan üçün ərzaq məhsullarının idxal qiyməti indeksinin qurulması və proqnozlaşdırılması
Nömrə: 01/2026
Müəllif(lər): Təmkin Nuriyev, Aygün Qarayeva, Gülzar Tahirova
Dil: İngilis dili
Tarix: 2026
Xülasə: Məqalədə tranzaksiya səviyyəsində ümumilikdə 800 000 gömrük məlumatından istifadə etməklə 2018 yanvar - 2026 fevral dövrü üzrə aylıq əsasda ərzaq məhsulları üzrə ticarət çəkili idxal qiyməti indeksi (IFPI) qurulub. İndeks əhəmiyyətli idxal asılılığı olan və istehlak səbətinə daxil edilən 34 məhsulu əhatə edir. İndeksin xarici ərzaq qiymətlərindəki təzyiqləri operativ əks etdirməsini təmin etmək məqsədilə Fişer indeksi metodologiyasından istifadə edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, IFPI rəsmi ərzaq İstehlak Qiymətləri İndeksindəki (İQİ) dinamikanı təxminən iki ay öncədən izah edir. Bu dövrdə iki göstərici arasında korrelyasiya əmsalı maksimal həddə çatmaqla 0.81 olur. Bu isə qurulmuş indeksin yerli ərzaq inflyasiyası üçün erkən xəbərdarlıq göstəricisi kimi potensial rolunu nümayiş etdirir. Bunun əsasında məqalədə daha sonra yeni qurulmuş IFPI indeksi üçün qeyri-parametrik İkili Seqmentasiya və Gizli Markov modellərini requlyarizasiya edilmiş maşın öyrənməsi yanaşması ilə birləşdirən proqnozlaşdırma çərçivəsi hazırlanır. Model zaman sıraları üzrə çarpaz validasiya ilə yanaşı, 3 maşın öyrənilməsi modelini (Histogram-based Gradient Boosting Regression Tree, Random Forest, Extreme Gradient Boosting) birləşdirən yanaşmadan istifadə edir. Optimallaşdırılmış modelin seçmə xarici R² göstəricisi bençmark modelinə (“random walk”) nisbətən 58% təşkil edir. Bu nəticə ənənəvi xətti Avtoreqressiv Paylanmış Gecikmə (ARDL) modelinin 13.60%-lik və Ekzogen Dəyişənlərlə Avtoreqressiv İnteqrasiya olunmuş Hərəkətli Orta (ARIMAX) modelinin 0.18%-lik göstəricilərini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Əldə edilmiş proqnoz nəticələrinin inflyasiyanın qısamüddətli proqnozlaşdırma modellərinə inteqrasiya edilməsi ilə proqnozların dəqiqliyinin artırılması nəzərdə tutulur.
Açar sözlər: İdxal qiyməti indeksi; Fişer indeksi; Ərzaq inflyasiyası; Maşın öyrənilməsi modelləri ilə proqnozlaşdırma; Gizli Markov modelləri.
JEL təsnifatı: C43, C53, C55, E31, F14.
