Ödəniş sistemləri

ÜMUMİ MƏLUMAT

Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankının (ARMB) qanunla müəyyənləşdirilmiş əsas səlahiyyətlərindən biri ölkədə ödəniş sistemlərini, o cümlədən hesablaşma və klirinq sistemlərinin yaradılması və onların fəaliyyətinin təşkil edilməsi, habelə sabitliyinin və inkişafının təmin edilməsidir.

Bu missiya çərçivəsində ARMB tərəfindən əsas komponentləri iri və təcili ödənişlər üzrə Real Vaxt Rejimində Hesablaşmalar Sistemi (AZIPS) və xırda, daima təkrarlanan ödənişlərin elektron daşıyıcılarla həyata keçirilməsinə imkan verən Xırda Ödənişlər üzrə Hesablaşma Klirinq Sistemi (XÖHKS) olan Milli Ödəniş Sistemi infrastrukturu yaradılmışdır.

AZIPS – real vaxt rejimində işləyən, köçürmələrin ayr-ayrılıqda emal olunan hər ödəniş sənədi üzrə aparıldığı məcmu ödənişlər sistemidir. AZIPS-də hesablaşmalar milli (azərbaycan manatı-AZN) və xarici valyutalarda aparılır. Sistem 9:20-dən 17:00-a kimi iştirakçılardan ödəniş sənədlərinin qəbulunu həyata keçirir. Əməliyyatlar hər bir iştirakçının ARMB-də açılmış müvafiq müxbir hesablarında olan vəsaitlər və digər iştirakçılardan daxil olan vəsaitlər hesabına həyata keçirilir. Müxbir hesablarda vəsait çatışmazlığı yarandıqda ödəniş sənədləri növbədə saxlanılır və iştrakçı tərəfindən mənimsədilmiş prioritetlər əsasında emal olunur. Təyin olunmuş prioritetlər çərçivəsində ödəniş sənədləri FİFO( 1-ci daxil olan 1-ci emal olunur) prinsipi ilə işlənilir. Növbədə olan sənədlər iştirakçılar tərəfindən geri çağrıla və prioritetləri dəyişdirilə bilər. Vəsait çatışmazlığından gün ərzində növbədə qalan sənədlər günün sonunda sistem tərəfindən avtomatik rejimdə ləğv olunur və bu haqda iştirakçılara müvafiq məlumat göndərilir. Gün ərzində iştirakçıların sorğuları əsasında onlara müxbir hesablarında aparılan əməliyatlar, növbədə olan sənədlər və qalıq haqqında məlumatlar verilir. İştirakçılar sistemə 10 gün əvvəldən gələcək valyutalaşma tarixi ilə ödəniş sənədlərini göndərə bilərlər.

17:00-dan 17:45-ə kimi əməliyyat günün bağlanması prosesi aparılır və iştirakçı təşkilatlara müxbir hesablarda aparılmış əməliyyatlar üzrə çıxarışlar təqdim olunur. Lakin iştirakçılardan birinin və yaxud bir neçəsinin müraciəti ilə əməliyyat günün sistemin reqlamentində nəzərdə tutulmuş prosedur qaydalar əsasında uzadıla bilər. AZIPS-də iştirakçılarla informasiya mübadiləsi SWIFT şəbəkəsi ilə paralel olaraq yerli Qapalı Telekommunikasiya Şəbəkəsi üzərindən də aparılır. Əməliyyat günün istənilən anında hər hansı iştirakçının sifarişi ilə onun fəaliyyəti bir şəbəkədən o birinə keçirilə bilər. Bu proses mərkəzi sistem tərəfindən idarə olunur və digər iştirakçıların faliyyətinə təsir göstərmir.

AZIPS -də istifadə olunan məlumat formatları, iş reqlamenti və digər detallı məlumatlar sistem haqqında müvafiq bölmədən (https://www.cbar.az/pages/payment-systems/nps-infrastructure/large-value-payment-system-rtgs/) əldə edilə bilər.

XÖHKS – xırda, daimi təkrarlanan və təcili olmayan ödənişlərin həyata keçirilməsi üçün yaradılmış klirinq sistemidir. Bu sistemdə ödənişlər çoxtərəfli klirinq prosesi nəticəsində müəyyənləşdirilmiş təmiz mövqelər (netto) əsasında aparıır. Ödəniş sənədləri FİFO ( 1-ci daxil olan 1-ci emal olunur) prinsipi ilə işlənilir. Növbədə olan sənədlər iştirakçılar tərəfindən geri çağrıla və prioritetləri dəyişdirilə bilər. Vəsait çatışmazlığı səbəbindən gün ərzində növbədə qalan ödəniş paketləri günün sonunda sistem tərəfindən avtomatik rejimdə ləğv olunur və bu haqda iştirakçılara müvafiq məlumat göndərilir. Gün ərzində iştirakçıların sorğuları əsasında onlara müxbir hesablarında aparılan əməliyatlar, növbədə olan ödəniş paketləri və qalıq haqqında məlumatlar verilir. İştirakçılar sistemə 10 gün əvvəldən gələcək valyutalaşma tarixi ilə ödəniş sənədlərini göndərə bilərlər.

XÖHKS – də hesablaşmalar milli (azərbaycan manatı-AZN) valyutada aparılır. XÖHKS-də hesablaşmalar ödəniş tapşırıqları və ödəniş-tələbnamə tapşırıqları əsasənda aparılır. Hesablaşmalar iştirakçılar tərəfindən AZIPS-də əsas müxbir hesablarındakı vəsait çərçivəsində əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş likvidlik limitləri əsasında aparılır. Hər bir ödəniş tranzaksiyasına 40000 manat məhdudiyyət müəyyənləşdirilmişdir. Sistem 9:25-dən 16:00-a kimi iştirakçılardan ödəniş sənədlərinin qəbulunu həyata keçirir. İştirakçılar tərəfindən göndərilmiş ödəniş paketləri 3 sessiya formatında emal olunur. Klirinq prosesinin nəticələri iştirakçılara 1-ci sessiya üzrə 12:00-12:35, 2-ci sessiya üzrə 14:30-15:05 3-cü sessiya üzrə isə 16:00-16:40 intervallarında göndərilir. 16:45-dən 17:05-ə kimi əməliyyat günün bağlanması prosesi aparılır və iştirakçı təşkilatlara submüxbir hesablarda aparılmış əməliyyatlar üzrə çıxarışlar təqdim olunur. Lakin iştirakçılardan birinin və yaxud bir neçəsinin müraciəti ilə əməliyyat günü sistemin reqlamentində nəzərdə tutulmuş prosedur qaydalar əsasında uzadıla bilər.

XÖHKS-də iştirakçılarla informasiya mübadiləsi yerli Qapalı Telekommunikasiya Şəbəkəsi üzərindən aparılır. İştirakçılarla informasiya mübadiləsinin təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün ARMB-nin Bank Sertifikat Xidmətləri Mərkəzinin elektron sertifikatlarında istifadə olunur.

XÖHKS-də istifadə olunan məlumat formatları, iş reqlamenti və digər detallı məlumatlar sistem haqqında müvafiq bölmədən (https://www.cbar.az/pages/payment-systems/nps-infrastructure/retail-payment-system-bcss/) əldə edilə bilər.

AZIPS və XÖHKS-ün sahibi ARMB-dir və sistemlərin operatorluğunu ARMB-nin Ödəniş Sistemləri və Hesablaşmalar departamenti həyata keçirir. Sistemlər “Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı Haqqında”, “Banklar Haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunlarından, “Azərbaycan Respublikasında banklararası mərkəzləşdirilmiş ödəniş sistemlərində hesablaşmaların təşkili Qaydaları”ndan, “Azərbaycan Respublikasında nağdsız hesablaşmalar və pul köçürmələri haqqında Təlimat”dan və digər prosedur qaydalardan ibarət olan mükəmməl normativ hüqiqi baza əsasında idarə olunur.

Hökumət Ödəniş Portalı (HÖP) – dövlət orqanları tərəfindən göstərilən elektron xidmətlər üzrə ödənişlərin elektron qaydada toplanılmasının təmin edilməsi, büdcə ödənişlərinin aparılması prossesinin sadələşdirilməsi və birbaşa emalının təşkili, kommunal, rabitə, sığorta və digər ödənişlərin vahid platdformadan toplanılmasının təmin edilməsi məqsədilə yaradılmışdır. Həmçinin, HÖP-ün yaradılmasında başlıca məqsədlərdən biridə əsas komponentləri AZİPS və XÖHKS olan Milli Ödəniş Sistemi infrastrukturundan daha səmərəli istifadənin təmin oluması, ölkənin bütün regionlarında elektron ödəniş xidmətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi olmuşdur.

HÖP infrastrukturu vasitəsi ilə ödənişlər aparılan zaman fiziki şəxləslərin fərdi məlumatlarının eyniləşdirilməsi Daxili İşlər Nazirliyinin “İAMAS” İdarələrarası Avtomatlaşdırılmış Məlumat Axtarış sistemi, sahibkar fiziki və hüquqi şəxslərin məlumatlarının eyniləşdirilməsi isə Vergilər Nazirliyinin “AVİS” Avtomatlaşdırılmış Vergi informasiya sistemi vasitəsi ilə həyata keçirilir. Portal 24/7/365 rejimində fəaliyyət göstərir. HÖP-ə inteqrasiya olunmuş bütün dövlət orqanlarının və digər təşkilatların bank rekvizitləri mərkəzləşdirilmiş qaydada portalın məlumat bazasına daxil edilmişdir və bu təşkilatların rəsmi müraciətləri əsasında yenilənir. Eyni zamanda büdcə ödənişləri üzrə büdcə səviyyəsinin kodu, büdcə gəlirlərinin təsnifat kodu və ödəyici üçün ciddi çətinliklər yaradan digər rekvizitlər də mərkəzləşdirilimiş klassifikator şəklində portalda saxlanılır və avtomatik rejimdə ödəniş tranzaksiyalarına əlavə edilir. İştirakçı təşkilatların xeyrinə qəbul edilmiş ödənişlər haqqında məlumatlar real vaxt rejimində təşkilatların daxili informasiya sistemlərinə, maliyyə vəsaitləri isə növbəti iş günündə Dövlət Xəzinədarlığı Agentliyində və banklarda açılmış müvafiq xəzinə və yaxud bank hesablarına çatdırılır. Hər bir əməliyyat gününün sonunda toplanmış vəsaitlərin müvafiq hesablara çatdırılması üzrə elektron üzləşmə aparılır və bu haqda iştirakçı təşkilatların daxili informasiya sistemlərinə aidiyyəti məlumat çatdırılır.

HÖP-ün ödəyicilər arasında ən geniş istifadə olunan funksional imkanlarından biri də portalın internet səhifəsində Şəxsi Virtual Kabinetin yaradılmasıdır. Ödəyiçilər vətəndaşın şəxsiyyət vəsiqəsinin rekvizitlərinədən istifadə olunmaqla müvafiq rəsmi dövlət informasiya resursunda identifikasiya olunmaqla şəxsi virtual kabinet yaradır və avtomatik rejimdə ona portal üzrə unikal identifikasiya kodu verilir. Ödəyiçi portala inteqrasiya olunmuş dövlət orqanları, kommunal təşkilatlar, rabitə operatorları və digər kütləvi xidmət müəssisələrinin istifadə etdiyi identifikasiya metodlarına uyğun olaraq əlaqələndirmələr yaradır. Bundan sonra şəxsi virtual kabnetinə daxil olan ödəyici vahid bir elektron məkanda bütün bu xidmətlər üzrə öhdəliklərini görür və ödənişlərini apara bilir. Eyni zamanda ödəyicinin bu təşkilatlar qarşısında yaranmış öhdəlikləri haqqında dərhal ödəyiciyə onun seçimindən asılı olaraq SMS və yaxud e-mail ilə məlumat çatdırılır. Ödəyici aparılmış ödənişlərin tarixçəsini istənilən period üzrə izləmək imkanına malikdir.

HÖP infrastrukturu vasitəsilə mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları, məhkəmələr, bələdiyyələr, səhm paketi dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslər, dövlət ali təhsil müəssisələri, sığorta təşkilatları və rabitə operatorlarının xeyrinə 440-dan çox xidmət növü üzrə ödənişlər “Azərpoçt” MMC, “Naxçıvanpoçt” MMC kimi poçt operatorları və respublika ərazisində fəaliyyət göstərən bütün bankların xidmət şəbəkəsində, ödəniş terminallarında nağd formada və portalın internet resursundan (www.gpp.az), bankların elektron bankçılıq xidmətlərindən istifadə edilməklə ödəniş kartları və bank hesabları vasitəsilə nağdsız qaydada qəbul edilir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin “ASAN ödəniş” sistemi, “ASAN Ödəniş” terminaları, “Səyyar ASAN avtobusları” vasitəsi ilə ödənişlərin qəbulu HÖP infrastrukturuna inteqrasiya olunmuş, eyni zamanda “ASAN Xidmət” mərkəzlərində fəaliyyət göstərən bank şöbələrində, eləcədə HÖP-ün rəsmi internet resursu üzərindən bu əlaqələndirici quruma aid olan ödənişlərin toplanılması təmin edilir.

HÖP-də İştirakçılarla informasiya mübadiləsi yerli Qapalı Telekommunikasiya Şəbəkəsi üzərindən aparılır. İştirakçılarla informasiya mübadiləsinin təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün ARMB-nin Bank Sertifikat Xidmətləri Mərkəzinin elektron sertifikatlarında istifadə olunur.

HÖP-də istifadə olunan məlumat formatları, iş reqlamenti və digər detallı məlumatlar portal haqqında müvafiq internet resursundan (http://www.gpp.az) əldə edilə bilər.

Banklararası Kart Mərkəzi (BKM) – ölkədə prosessinq fəaliyyəti göstərən və Beynəlxalq Kart Təşkilatlarına (BKT) birbaşa çıxışı olan bütün təşkilatların xidmət şəbəkələri arasında interfeysin təmin edilməsi, rezident banklar tərəfindən emissiya edilmiş ödəniş kartları ilə ölkə daxilində aparılan kart əməliyyatlarının emalı prosessinin bu infrastruktur vasitəsi ilə həyata keçirilməsi ilə təhlükəsizlik səviyyəsinin yüksəldilməsi, aparılan kart əməliyyatlarının effektivliyinin artırılması üçün tətbiq olunan banklararası xidmət haqlarının bazar tələblərinə uyğun çevik tənzimlənməsi, kart infrastrukturu iştirakçılarının xərclərinin aşağı salınması məqsədi ilə yaradılmışdır.

Respublika ərazisində fəaliyyət göstərən bütün banklar və kart prosessinq mərkəzləri BKM-nin iştirakçılarıdır. Bunlardan “AzeriKard” MMC, “MilliKart” MMC (Xidmət Mərkəzlərinin – XM), “Kapital Bank” ASC, “Yapı Kredi Bank Azərbaycan” QSC-nin (In-house banklar) sistemləri BKM infrastrukturuna birbaşa inteqrasiya olunmuşdur. Digər banklar üzrə informasiya mübadiləsi isə onların xidmət olunduğu XM-lər vasitəsilə aparılır.

BKM-də iştirakçılarla informasiya mübadiləsi yerli Qapalı Telekommunikasiya Şəbəkəsi üzərindən aparılır. Sistemdə fəaliyyətin davamlılığının təmin edilməsi məqsədilə XM-in və In-house bankların sistemləri ilə BKM infrastrukturu arasında informasiya mübadiləsi klasterizasiya edilmiş telekommunikasiya xətləri üzərindən aparılır, Əsas və Ehtiyat Mərkəzlər arası məlumatın online replikasiya rejimində ötürülməsi təmin edilir. İştirakçılarla informasiya mübadiləsinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədi ilə iştirakçıların əməkdaşları tərəfindən iş yerlərinə giriş proseduru ARMB-nin Bank Sertifikat Xidmətləri Mərkəzinin elektron sertifikatlarından istifadə olunmaqla həyata keçirilir.

Banklararası Kart Mərkəzi üzərindən aparılan əməliyyatlarda yaranan mübahisəli halların həlli üzrə prosedur qaydalar tərtib edilmiş və sistemin mübahisəli halların idarə edilməsi üzrə avtomatlaşdırılmış iş yeri bu qaydalara uyğunlaşdırılmışdır. İştirakçı tərəflər arasında yaranmış insident həllini tapmadıqda Mərkəzi Bank müvafiq qaydalara uyğun olaraq səlahiyyətli orqan qismində insidentin həllini təmin edir.

BKM 24/7/365 rejimində fəaliyyət göstərir. Milli və xarici valyutalarda (USD, EUR, GBP) aparılmış kart əməliyyatları üzrə sorğuların sistemin iştirakçıları arasında ani ötürülməsini təmin edir. BKM vasitəsilə aparılmış əməliyyatlar üzrə yekun hesablaşmalar növbəti əməliyyat günü iştirakçı təşkilatlar üçün hesablanmış təmiz mövqelər əsasında AZIPS-də aparılır.

BKM haqqında detallı məlumatlar infrastruktur haqqında müvafiq internet resursundan (https://www.cbar.az/pages/payment-systems/nps-infrastructure/interbank-card-center/) əldə edilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı 20 ildə